Προετοιμασία, συντονισμός και όρια αποτελεσματικότητας

Τι άλλαξε μετά την εμπειρία του 2018;

Η τραγωδία στο Μάτι ανέδειξε αδυναμίες που δεν αφορούσαν μόνο τον αριθμό των μέσων. Αφορούσαν κυρίως τον συντονισμό, την έγκαιρη προειδοποίηση, την εκκένωση και τη συνεργασία υπηρεσιών που σε μεγάλες κρίσεις πρέπει να λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύστημα.

Η μεταγενέστερη αλλαγή φιλοσοφίας ήταν η μετατόπιση από ένα μοντέλο κυρίως κατασταλτικής αντιμετώπισης σε ένα μοντέλο που δίνει μεγαλύτερο βάρος στην πρόληψη, στην έγκαιρη ειδοποίηση και στον κεντρικό συντονισμό.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν σημαίνει ότι κάθε μετέπειτα κρίση αντιμετωπίστηκε άψογα ή ότι δεν υπήρξαν αστοχίες. Δείχνει όμως ότι ο μηχανισμός αξιολογήθηκε και ανασχεδιάστηκε με βάση διαφορετική λογική.

Τι άλλαξε με το 112;

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν αποδεικνύει ότι κάθε μήνυμα ήταν τέλειο ή ότι κάθε εκκένωση οργανώθηκε ιδανικά. Δείχνει όμως ότι η χώρα απέκτησε εργαλείο μαζικής προειδοποίησης που πριν δεν λειτουργούσε επιχειρησιακά στο ίδιο επίπεδο.

Υπάρχει περισσότερο ενιαίο επιχειρησιακό μοντέλο;

Σε μεγάλες φυσικές καταστροφές δεν επιχειρεί μία μόνο υπηρεσία. Συμμετέχουν Πυροσβεστική, Αστυνομία, ΕΚΑΒ, Δήμοι, Περιφέρειες, εθελοντές, Ένοπλες Δυνάμεις, Λιμενικό και τεχνικές υπηρεσίες. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν όλοι αυτοί λειτουργούν με κοινή εικόνα και σαφείς ρόλους.

Η δημιουργία ξεχωριστού Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας και η ανάπτυξη νέων δομών συντονισμού δείχνουν προσπάθεια θεσμικής συγκέντρωσης αρμοδιοτήτων που παλαιότερα ήταν περισσότερο κατακερματισμένες.

Τι δεν αποδεικνύει: Η ύπαρξη νέων δομών δεν σημαίνει ότι ο συντονισμός είναι πάντα άψογος. Σημαίνει όμως ότι η Πολιτική Προστασία αντιμετωπίζεται πλέον ως διακριτό επιχειρησιακό πεδίο και όχι ως παράλληλη δράση πολλών υπηρεσιών.

Τι είναι το πρόγραμμα ΑΙΓΙΣ;

Το πρόγραμμα ΑΙΓΙΣ αποτελεί μεγάλο πρόγραμμα εξοπλισμού και αναβάθμισης της Πολιτικής Προστασίας. Περιλαμβάνει εναέρια μέσα, οχήματα, εξοπλισμό, τεχνολογίες επιτήρησης, συστήματα επικοινωνιών και υποδομές που δεν αφορούν μόνο τις δασικές πυρκαγιές αλλά και ευρύτερες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

Μέχρι το 2026 είχε προχωρήσει κυρίως η συμβασιοποίηση και είχαν αρχίσει σταδιακά χρονοδιαγράμματα παραδόσεων, όχι η πλήρης ανανέωση του στόλου. Η σύμβαση των οκτώ Airbus H215, αξίας 311,2 εκατ. ευρώ, υπογράφηκε τον Απρίλιο 2025, με προαίρεση για δύο ακόμη και με τα δύο πρώτα να αναμένονται το καλοκαίρι του 2026. Για τα Canadair προβλέπονται επτά νέα DHC-515, με τις πρώτες δύο παραδόσεις το 2028 και τις τελευταίες το 2031. Σύμφωνα με το Υπουργείο, η Ελλάδα θα είναι η πρώτη χώρα που θα παραλάβει τον νέο τύπο και ήταν, μαζί με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, από εκείνες που πρωτοστάτησαν ώστε να επανεκκινήσει έπειτα από περίπου μία δεκαετία η γραμμή παραγωγής. Η De Havilland επιβεβαίωσε τον Μάρτιο 2026 ότι η παραγωγή 22 αεροσκαφών για έξι ευρωπαϊκές χώρες βρίσκεται πλέον σε εξέλιξη. Τον ίδιο μήνα προχώρησε επίσης η σύμβαση αναβάθμισης επτά υφιστάμενων CL-415.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν σημαίνει ότι όλα τα έργα του ΑΙΓΙΣ έχουν ήδη ολοκληρωθεί ή ότι κάθε προμήθεια θα αποδώσει αυτόματα. Δείχνει όμως αλλαγή κλίμακας στην επένδυση για Πολιτική Προστασία.

Τι αλλάζει με Canadair και νέα ελικόπτερα;

Πώς αλλάζει η εικόνα πεδίου με drones και τεχνολογία;

Στις δασικές πυρκαγιές, τα πρώτα λεπτά έχουν συχνά καθοριστική σημασία. Ένα μικρό συμβάν που εντοπίζεται νωρίς μπορεί να αντιμετωπιστεί πριν γίνει ανεξέλεγκτο. Γι’ αυτό η τεχνολογία επιτήρησης — drones, κάμερες, αισθητήρες και καλύτερες επικοινωνίες — αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία.

Τα drones δεν σβήνουν φωτιές. Δίνουν όμως εικόνα, εντοπίζουν εστίες, υποστηρίζουν τη λήψη αποφάσεων και βοηθούν στον συντονισμό δυνάμεων όταν η πρόσβαση από το έδαφος είναι δύσκολη.

Τι δεν αποδεικνύει: Η τεχνολογία δεν υποκαθιστά τους καθαρισμούς, τα δασικά έργα, την εκπαίδευση ή το ανθρώπινο δυναμικό. Είναι εργαλείο που αυξάνει την αποτελεσματικότητα μόνο όταν εντάσσεται σε συνολικό επιχειρησιακό σχέδιο.

Γιατί η πρόληψη είναι πιο δύσκολη από την καταστολή;

Η πρόληψη είναι λιγότερο ορατή από ένα αεροπλάνο που ρίχνει νερό. Περιλαμβάνει καθαρισμούς, ζώνες πυροπροστασίας, επιτήρηση, χάρτες κινδύνου, ενημέρωση πολιτών, προληπτικές περιπολίες και αποφάσεις απαγόρευσης κυκλοφορίας σε περιοχές υψηλού κινδύνου.

Αυτά τα μέτρα δεν τραβούν την ίδια προσοχή, αλλά συχνά καθορίζουν αν ένα συμβάν θα εξελιχθεί σε μεγάλη καταστροφή. Η λογική του 112, των drones και των προληπτικών περιπολιών είναι ακριβώς αυτή: να μειωθεί ο χρόνος από την πρόβλεψη ή τον εντοπισμό μέχρι την αντίδραση.

Στο πεδίο της δασικής πρόληψης, το AntiNero χρηματοδοτεί από το 2022 καθαρισμούς, συντήρηση δασικών δρόμων και αντιπυρικές ζώνες. Έως το 2025 είχαν διατεθεί πάνω από 600 εκατ. ευρώ. Για εκείνο το έτος αναφέρθηκαν παρεμβάσεις σε περισσότερα από 250.000 στρέμματα δασικών οικοσυστημάτων και πάνω από 700.000 δηλώσεις καθαρισμού οικοπέδων.

Απέκτησαν οι εθελοντές κανονικό επιχειρησιακό ρόλο;

Οι εθελοντικές ομάδες δεν αντιμετωπίζονται πλέον μόνο ως αυθόρμητη βοήθεια που εμφανίζεται την ώρα της κρίσης. Ο ν. 4662/2020 αναβάθμισε το Σύστημα Εθελοντισμού Πολιτικής Προστασίας και δημιούργησε το Ενιαίο Μητρώο Εθελοντισμού. Σε αυτό καταγράφονται χωριστά οι αναγνωρισμένες οργανώσεις, τα πιστοποιημένα μέλη τους και ο εξοπλισμός ή τα μέσα που διαθέτουν. Για την ένταξη μιας οργάνωσης απαιτούνται τουλάχιστον 12 μέλη με ιδιότητα Εθελοντή Πολιτικής Προστασίας, ενώ τα μέλη πρέπει να ολοκληρώνουν πιστοποιημένη εκπαίδευση της Ακαδημίας Πολιτικής Προστασίας.

Πώς εντάσσονται στον ενιαίο συντονισμό

Οι εγγεγραμμένες οργανώσεις αποτελούν ανθρώπινο δυναμικό και επιχειρησιακό πόρο του μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας. Μπορούν να αναλαμβάνουν περιπολίες και πυροφυλάκια, έγκαιρο εντοπισμό και αναφορά εστιών, υποστήριξη δασοπροστασίας ή δασοπυρόσβεσης ανάλογα με την πιστοποίησή τους, πρώτες βοήθειες, επικοινωνίες, διοικητική μέριμνα και συνδρομή μετά την καταστροφή. Δεν επιχειρούν ως ανεξάρτητος παράλληλος μηχανισμός: εντάσσονται στα τοπικά σχέδια και κινητοποιούνται υπό τον συντονισμό των αρμόδιων αρχών.

Στην προετοιμασία της αντιπυρικής περιόδου ζητείται πλέον κοινή εικόνα για τη στελέχωση των οχημάτων Πολιτικής Προστασίας των Δήμων, τα πυροφυλάκια και τη διαθεσιμότητα των εθελοντικών οργανώσεων, ώστε οι τοπικές Πυροσβεστικές Υπηρεσίες και τα Περιφερειακά Επιχειρησιακά Κέντρα να γνωρίζουν ποια μέσα και ποιο προσωπικό μπορούν πράγματι να κινητοποιηθούν. Τα πρότυπα δημοτικών σχεδίων ΙΟΛΑΟΣ προβλέπουν επίσης ονομαστική καταγραφή των οργανώσεων που δραστηριοποιούνται σε κάθε Δήμο.

Τι δεν αποδεικνύει: Η εγγραφή σε μητρώο δεν εγγυάται ότι κάθε ομάδα είναι διαθέσιμη σε κάθε συμβάν ούτε ότι όλα τα στοιχεία εξοπλισμού ενημερώνονται σε πραγματικό χρόνο. Το ψηφιακό Μητρώο Εξοπλισμού σχεδιάστηκε ακριβώς για καλύτερη καταγραφή και συντονισμό, αλλά η πληρότητα της επιχειρησιακής εικόνας εξαρτάται από συνεχή ενημέρωση, ασκήσεις, κοινές επικοινωνίες και σαφή διοίκηση στο πεδίο.

Τι ισχύει για εκκενώσεις, Αστυνομία και ανεμογεννήτριες;

«Διώχνουν επίτηδες τους κατοίκους για να μην προστατεύσουν τα σπίτια τους»

Η οργανωμένη προληπτική απομάκρυνση δεν αποφασίζεται αυτομάτως με κάθε φωτιά. Το ισχύον πλαίσιο προβλέπει απόφαση του αρμόδιου οργάνου πολιτικής προστασίας, μετά από εισήγηση του φορέα που έχει την ευθύνη περιορισμού των επιπτώσεων — στις δασικές πυρκαγιές, του επικεφαλής αξιωματικού του Πυροσβεστικού Σώματος. Πρέπει επίσης να εκτιμηθεί αν η μετακίνηση μπορεί να γίνει εγκαίρως και από ασφαλή διαδρομή.

Η λογική είναι ότι ένας κάτοικος χωρίς αναπνευστική προστασία, εκπαίδευση και ασφαλή οδό διαφυγής μπορεί να εγκλωβιστεί από καπνό, θερμική ακτινοβολία ή γρήγορη αλλαγή του ανέμου. Τότε απαιτεί διάσωση και δεσμεύει δυνάμεις που επιχειρούν στο μέτωπο. Αυτό δεν σημαίνει ότι η περιουσία θεωρείται αδιάφορη: η προετοιμασία του ακινήτου πρέπει να γίνεται πριν από την κρίση, ενώ κατά την εξέλιξή της η προστασία ζωής προηγείται.

Μια εκκένωση σχεδιάζεται από ανθρώπους που πρέπει να αποφασίσουν μέσα σε λεπτά, με ατελή δεδομένα για το μέτωπο, τον άνεμο, τον καπνό, την κυκλοφορία και τις διαθέσιμες εξόδους — δεδομένα που μπορεί να αλλάξουν πριν ολοκληρωθεί η μετακίνηση. Γι’ αυτό μια απόφαση μπορεί εκ των υστέρων να αποδειχθεί υπερβολικά πρώιμη, καθυστερημένη ή να χρειαστεί αλλαγή διαδρομής. Το ενδεχόμενο ανθρώπινου ή επιχειρησιακού λάθους πρέπει να ελέγχεται, αλλά δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη αδιαφορίας, πρόθεσης εγκατάλειψης περιουσιών ή «σκοτεινού κινήτρου». Η αξιολόγηση πρέπει να εξετάζει τι γνώριζαν οι υπεύθυνοι τη στιγμή της απόφασης, ποια εισήγηση είχαν και ποιες ασφαλείς επιλογές ήταν τότε διαθέσιμες.

«Τι δουλειά έχει η Αστυνομία σε μια δασική πυρκαγιά;»

Η κατάσβεση ανήκει στο Πυροσβεστικό Σώμα, όχι στην Αστυνομία. Η ΕΛ.ΑΣ. έχει διαφορετικό αλλά αναγκαίο ρόλο: αποκλεισμούς επικίνδυνων δρόμων, ρύθμιση της κυκλοφορίας ώστε να περνούν πυροσβεστικά και ασθενοφόρα, συνδρομή στην απομάκρυνση πληθυσμού, αναζήτηση ανθρώπων, επιτήρηση περιοχών υψηλού κινδύνου και φύλαξη εκκενωμένων οικισμών από κλοπές. Τα drones της μπορούν επίσης να συνδράμουν την Πολιτική Προστασία με εικόνα πεδίου.

Τι δεν πρέπει να συγχέεται: Η παρουσία αστυνομικών δεν αυξάνει από μόνη της την κατασβεστική ισχύ. Απελευθερώνει όμως τους πυροσβέστες από κυκλοφοριακά, ασφάλεια περιμέτρου και οργανωτική διαχείριση του πληθυσμού. Η απόδοση της ΕΛ.ΑΣ. πρέπει να κρίνεται με αυτά τα καθήκοντα, όχι σαν να ήταν δεύτερο Πυροσβεστικό Σώμα.

«Αφήνουν τα δάση να καούν για να μπουν ανεμογεννήτριες»

Το άρθρο 117 του Συντάγματος ορίζει ότι δημόσια ή ιδιωτικά δάση που καίγονται δεν χάνουν τον προηγούμενο χαρακτήρα τους, κηρύσσονται υποχρεωτικά αναδασωτέα και δεν μπορούν να διατεθούν για άλλον προορισμό μόνο επειδή κάηκαν. Επομένως η πυρκαγιά δεν μετατρέπει αυτομάτως ένα δάσος σε «ελεύθερο οικόπεδο».

Υπάρχει όμως μια σημαντική νομική λεπτομέρεια: έργα ΑΠΕ μπορούν, υπό προϋποθέσεις, περιβαλλοντική αδειοδότηση και έγκριση επέμβασης, να χωροθετηθούν και σε εκτάσεις δασικού ή αναδασωτέου χαρακτήρα. Αυτό σημαίνει ότι δεν χρειάζεται πρώτα να καεί μια περιοχή για να εξεταστεί αιολικό έργο. Σημαίνει επίσης ότι η εμφάνιση μιας ανεμογεννήτριας κοντά σε παλαιότερη καμένη έκταση δεν αποδεικνύει από μόνη της το αίτιο της πυρκαγιάς.

Τι έδειξαν οι μεγάλες καταστροφές μετά το 2019;

Το 112 και ο ενισχυμένος μηχανισμός εκκένωσης βελτίωσαν ουσιαστικά τη δυνατότητα απομάκρυνσης πληθυσμών. Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα στη Ρόδο το 2023, όπου πραγματοποιήθηκε μαζική προληπτική εκκένωση. Η προστασία ανθρώπων, όμως, δεν ταυτίζεται με τον περιορισμό της καμένης έκτασης ή των οικονομικών ζημιών.

Οι πυρκαγιές του 2021 και του 2023 και οι πλημμύρες στη Θεσσαλία αποκάλυψαν ότι η έγκαιρη ειδοποίηση δεν αρκεί όταν η ένταση του φαινομένου υπερβαίνει τον σχεδιασμό, η διαχείριση καύσιμης ύλης είναι ανεπαρκής ή οι αντιπλημμυρικές υποδομές και τα τοπικά σχέδια δεν αντέχουν.

Τι δεν αποδεικνύει: Μια μεγάλη καταστροφή δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε μεταρρύθμιση απέτυχε, επειδή μεταβάλλονται η ένταση του καιρού και οι συνθήκες καύσης. Αποδεικνύει όμως ότι η ύπαρξη 112, περισσότερων μέσων ή εκκενώσεων δεν αποτελεί επαρκές τελικό μέτρο αποτελεσματικότητας.

Τι δεν έχει λυθεί;

Η ενίσχυση της Πολιτικής Προστασίας δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκαν οι δομικές αδυναμίες. Η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει μεγάλες ανάγκες σε δασική διαχείριση, καθαρισμούς, αντιπυρικές ζώνες, τοπική αυτοδιοίκηση, εκπαίδευση πολιτών, αντιπλημμυρικά έργα και αποκατάσταση μετά από μεγάλες καταστροφές.

Επιπλέον, οι μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων ετών δείχνουν ότι τα περισσότερα μέσα δεν οδηγούν αυτόματα σε λιγότερα καμένα στρέμματα. Σε ακραίες συνθήκες, οι πυρκαγιές μπορούν να αποκτήσουν συμπεριφορά που ξεπερνά τις δυνατότητες καταστολής, ακόμη και σε χώρες με ισχυρούς μηχανισμούς.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν αποδεικνύει ότι κάθε πυρκαγιά ή πλημμύρα ήταν αναπόφευκτη. Δείχνει όμως ότι η επιτυχία της Πολιτικής Προστασίας πρέπει να αξιολογείται με περισσότερα κριτήρια από έναν μόνο τελικό αριθμό καμένων εκτάσεων.