Ενεργειακή ασφάλεια, μετάβαση και ανθεκτικότητα

Είχε η Ελλάδα το ακριβότερο ρεύμα στην Ευρώπη;

Το ερώτημα είναι εύλογο, αλλά η απάντηση εξαρτάται από τον τρόπο μέτρησης. Η Eurostat παρουσιάζει την τιμή ηλεκτρικής ενέργειας για νοικοκυριά με διαφορετικούς τρόπους: ονομαστική τιμή σε ευρώ ανά kWh, τιμή σε μονάδες αγοραστικής δύναμης και ανάλυση με ή χωρίς φόρους και επιβαρύνσεις.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν αποδεικνύει ότι οι λογαριασμοί ήταν χαμηλοί. Δείχνει ότι η σύγκριση πρέπει να γίνεται με σαφή μεθοδολογία και όχι με έναν γενικό ισχυρισμό.

Μεθοδολογική σημείωση: Το 2019 είναι ετήσια τιμή, ενώ το τελευταίο διαθέσιμο συγκρίσιμο στοιχείο αφορά το α΄ εξάμηνο 2025. Η σύγκριση δείχνει την τάξη μεγέθους της μεταβολής και όχι δύο απολύτως ταυτόσημες περιόδους αναφοράς.

Από τι αποτελείται η τελική τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής;

Ο τελικός λογαριασμός δεν είναι μόνο η χονδρική τιμή ηλεκτρικής ενέργειας. Περιλαμβάνει ανταγωνιστική χρέωση, χρήση δικτύων, ρυθμιζόμενες χρεώσεις, φόρους, ΦΠΑ και λοιπές επιβαρύνσεις. Η Eurostat διακρίνει ρητά την τιμή ενέργειας από φόρους και επιβαρύνσεις, ακριβώς επειδή ο τελικός λογαριασμός είναι σύνθετος.

Ήταν ελληνικό φαινόμενο η έκρηξη των τιμών;

Η ενεργειακή κρίση του 2021–2023 δεν ξεκίνησε στην Ελλάδα. Συνδέθηκε με την άνοδο των διεθνών τιμών φυσικού αερίου, την επανεκκίνηση της ζήτησης μετά την πανδημία και κυρίως τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, που αναδιαμόρφωσε την ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας.

Η Ελλάδα επηρεάστηκε έντονα επειδή το φυσικό αέριο απέκτησε μεγάλο ρόλο στην ηλεκτροπαραγωγή της. Το 2024, σύμφωνα με την IEA, το φυσικό αέριο ήταν η μεγαλύτερη πηγή ηλεκτροπαραγωγής στην Ελλάδα, με μερίδιο περίπου 37% . Αυτό δείχνει γιατί οι τιμές φυσικού αερίου έχουν άμεση σημασία για την ελληνική αγορά ρεύματος.

Ήταν η απολιγνιτοποίηση αποκλειστικά ελληνική επιλογή;

Η μείωση του λιγνίτη στην ηλεκτροπαραγωγή της Ελλάδας ήταν ταχεία και δημιούργησε εύλογη συζήτηση για τον ρυθμό μετάβασης. Δεν ήταν όμως ελληνική ιδιοτροπία. Η μείωση του άνθρακα αποτελεί ευρωπαϊκή τάση, ενισχυμένη από τους κλιματικούς στόχους της ΕΕ και το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών.

Σύμφωνα με την Ember, το 2024 ο άνθρακας έπεσε κάτω από το 10% του ηλεκτρικού μείγματος της ΕΕ, ενώ η ηλιακή παραγωγή ξεπέρασε τον άνθρακα για πρώτη φορά. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι χώρες κινούνται με τον ίδιο ρυθμό. Σημαίνει όμως ότι η γενική κατεύθυνση της Ευρώπης είναι η σταδιακή απομάκρυνση από τον άνθρακα.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν αποδεικνύει ότι ο ελληνικός ρυθμός απολιγνιτοποίησης ήταν ο βέλτιστος. Δείχνει όμως ότι η απομάκρυνση από τον λιγνίτη δεν ήταν αποκλειστικά ελληνική επιλογή ούτε αποκομμένη από την ευρωπαϊκή πραγματικότητα.

Ποια είναι η ποιότητα του ελληνικού λιγνίτη;

Ο λιγνίτης δεν έχει την ίδια ενεργειακή αξία σε όλα τα κοιτάσματα. Η υψηλή υγρασία και η τέφρα σημαίνουν ότι πρέπει να εξορυχθεί, να μεταφερθεί και να καεί μεγαλύτερη μάζα καυσίμου για την ίδια παραγόμενη ενέργεια.

Ποια ήταν η μετρήσιμη περιβαλλοντική επιβάρυνση;

Πέρα από το CO₂, η εξόρυξη και η καύση δημιουργούν αιωρούμενα σωματίδια, SO₂, NOₓ και τέφρα. Στη Μεγαλόπολη, μετρήσεις του 2010 βρήκαν μέση συγκέντρωση PM₁₀ 44,2 ± 33,6 μg/m³ στο αστικό σημείο, έναντι 23,7 ± 20,4 και 22,7 ± 26,9 μg/m³ στα δύο αγροτικά σημεία. Η ιπτάμενη τέφρα έφτασε το 33,2% της PM₁₀ σε αγροτικό σημείο βόρεια των μονάδων τον χειμώνα, ενώ η σκόνη του ορυχείου συνεισέφερε κατά τόπους 3,1–11% το καλοκαίρι.

Τι δείχνουν οι μελέτες υγείας για Πτολεμαΐδα και Μεγαλόπολη;

Νεότερη ανάλυση νοσοκομειακών δεδομένων 2011–2021 στη Δυτική Μακεδονία βρήκε ότι η πτώση PM₁₀ και SO₂ συνέπεσε με μείωση περίπου 20–30% στις καρδιολογικές εισαγωγές στις πιο επιβαρυμένες περιοχές. Οι συσχετίσεις των ημερήσιων ρύπων με τις εισαγωγές ήταν στατιστικά υπαρκτές αλλά μικρές, και οι ερευνητές τονίζουν ότι συνεισέφεραν και άλλες αλλαγές στην υγειονομική φροντίδα.

Επιστημονικό όριο: Τα παραπάνω στοιχεία τεκμηριώνουν έκθεση σε ρύπους και συσχετίσεις με δείκτες υγείας. Δεν επιτρέπουν να αποδοθεί κάθε ατομική περίπτωση νόσου σε μία μόνο πηγή ρύπανσης.

Οι ΑΠΕ ενισχύουν ή επιβαρύνουν το σύστημα;

Οι ΑΠΕ αυξήθηκαν σημαντικά στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Η αύξηση αυτή μειώνει την ανάγκη εισαγωγής καυσίμων και περιορίζει την έκθεση σε διεθνείς κρίσεις φυσικού αερίου. Ταυτόχρονα, δημιουργεί νέες τεχνικές ανάγκες: ισχυρότερα δίκτυα, αποθήκευση, εφεδρείες και καλύτερο χωροταξικό σχεδιασμό.

Η IEA καταγράφει την αιολική παραγωγή ως μία από τις μεγαλύτερες πηγές ηλεκτροπαραγωγής στην Ελλάδα το 2024, με περίπου 22% του μείγματος. Η μεγάλη συμμετοχή ΑΠΕ δείχνει πρόοδο, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Ένα σύστημα με πολλές ΑΠΕ χρειάζεται υποδομές ώστε να αξιοποιείται η παραγωγή όταν υπάρχει και να καλύπτεται η ζήτηση όταν δεν υπάρχει.

Με την εναρμονισμένη μεθοδολογία της Eurostat, η Ελλάδα βρισκόταν το 2024 στο 51,2%, πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ (47,5%). Ο δείκτης δεν ταυτίζεται με το στιγμιαίο μερίδιο παραγωγής ούτε με το σύνολο της ενεργειακής κατανάλωσης, όπου περιλαμβάνονται επίσης μεταφορές και θέρμανση.

Πού υστερεί ακόμη η Ελλάδα;

Η γρήγορη ανάπτυξη ΑΠΕ ανέδειξε ένα από τα μεγαλύτερα κενά του ελληνικού συστήματος: την αποθήκευση. Χωρίς επαρκή αποθήκευση, ένα μέρος της πράσινης παραγωγής μπορεί να χάνεται ή να περιορίζεται, ενώ τις ώρες υψηλής ζήτησης το σύστημα συνεχίζει να χρειάζεται μονάδες φυσικού αερίου ή εισαγωγές.

Η Ελλάδα έχει ξεκινήσει σχήματα ενίσχυσης για standalone μονάδες αποθήκευσης, με διαγωνιστικές διαδικασίες για συνολική ισχύ έως περίπου 900 MW , ενώ το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα θέτει υψηλότερους στόχους για την αποθήκευση έως το 2030.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα έχει λυθεί. Αντίθετα, δείχνει έναν τομέα όπου η Ελλάδα έχει ακόμη σημαντική απόσταση να καλύψει.

Γιατί οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις είναι τόσο σημαντικές;

Οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις δεν είναι απλώς τεχνικά έργα. Αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο ηλεκτροδοτούνται νησιά και περιφέρειες. Για δεκαετίες, πολλά νησιά βασίζονταν σε αυτόνομους πετρελαϊκούς σταθμούς, με υψηλό κόστος και μεγαλύτερη περιβαλλοντική επιβάρυνση.

Έγινε η Ελλάδα ενεργειακή πύλη για την περιοχή;

Το FSRU Αλεξανδρούπολης ξεκίνησε εμπορική λειτουργία το 2024. Σύμφωνα με το Reuters, έχει δυνατότητα επαναεριοποίησης έως 5,5 δισ. κυβικά μέτρα LNG ετησίως και συνδέεται με το ελληνικό σύστημα μέσω αγωγού 28 χιλιομέτρων. Στόχος του είναι να τροφοδοτεί όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και χώρες της Νοτιοανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης.

Σε συνδυασμό με τη Ρεβυθούσα, τον TAP, τον IGB και τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, η Ελλάδα αποκτά διαφορετικό ρόλο: δεν είναι μόνο τελικός καταναλωτής ενέργειας, αλλά κόμβος μεταφοράς και διαφοροποίησης πηγών για την περιοχή.

Τι δεν αποδεικνύει: Η αύξηση των διαδρομών εφοδιασμού δεν εγγυάται χαμηλές τιμές ούτε αναιρεί την κλιματική επιβάρυνση του φυσικού αερίου. Οι υποδομές αυτές αξιολογούνται κυρίως ως προς τη διαφοροποίηση προμηθευτών και την ασφάλεια εφοδιασμού.

Γιατί εξάγει ρεύμα μια χώρα που έχει ακριβούς λογαριασμούς;

Το 2024 η Ελλάδα έγινε καθαρός εξαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας. Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία, το καθαρό ισοζύγιο εξαγωγών έφτασε περίπου τα 307 GWh , κάτι που είχε συμβεί μόνο μία ακόμη φορά στα διαθέσιμα στοιχεία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει πάντα φθηνή περίσσεια ενέργειας. Σημαίνει ότι σε ορισμένες περιόδους η παραγωγή της μπορεί να καλύπτει την εσωτερική ζήτηση και να διοχετεύεται σε γειτονικές αγορές. Τις ώρες που η Ελλάδα χρειάζεται ενέργεια, οι ίδιες διασυνδέσεις επιτρέπουν και εισαγωγές.

Τι δεν αποδεικνύει: Δεν αποδεικνύει ότι οι εταιρείες ενέργειας δεν κέρδισαν από τις εξαγωγές ούτε ότι ο καταναλωτής ωφελήθηκε άμεσα. Δείχνει όμως ότι η χώρα απέκτησε μεγαλύτερη συμμετοχή στην περιφερειακή αγορά ηλεκτρισμού.